της Μαρίας Παναγιωτοπούλου
Η περιοχή του τετραπλού Δέλτα των ποταμών Γαλλικού - Αξιού – Λουδία – Αλιάκμονα και της Αλυκής Κίτρους αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα προστατευόμενα υγροτοπικά συμπλέγματα της Ελλάδας. Το καθεστώς προστασίας ήρθε κυρίως ως αναγνώριση της μεγάλης ορνιθολογικής αξίας της περιοχής, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι οι οικότοποι και τα υπόλοιπα είδη χλωρίδας και πανίδας είναι μικρότερης σημασίας.
Η περιοχή είναι παγκόσμιας ορνιθολογικής σημασίας γιατί εδώ:
Επιπλέον, η προστατευόμενη περιοχή φιλοξενεί σημαντικούς σε ευρωπαϊκό επίπεδο πληθυσμούς βαρβάρας που ξεχειμωνιάζουν εδώ και ποσοστό 1% ή μεγαλύτερο του συνολικού ευρωπαϊκού πληθυσμού χουλιαρομύτας, γελογλάρονου, μικροτσικνιά, νανογλάρονου, θαλασσοσφυριχτή, καλαμοκανά και
στρειδοφάγου, που φωλιάζουν στην περιοχή. Ιδιαίτερης σημασίας επίσης είναι το γεγονός ότι στην περιοχή φωλιάζει ένα από τα 5 -7 ζευγάρια θαλασσαετών που αναπαράγονται στη χώρα μας.
Στην περιοχή έχουν καταγραφεί μέχρι στιγμής 277 είδη πουλιών, δηλαδή σχεδόν το 63% των ειδών που έχουν παρατηρηθεί έως σήμερα στην Ελλάδα, από τα οποία τα 97 είδη φωλιάζουν.
| Καθεστώς Παρουσίας |
Αριθμός Ειδών |
| Μη τακτική παρουσία |
17 |
| Μη αναπαραγόμενοι επισκέπτες |
2 |
| Περαστικά κατά τη μετανάστευση |
69 |
| Μόνιμη παρουσία |
63 |
| Καλοκαιρινοί επισκέπτες |
45 |
| Ανεπαρκώς γνωστό καθεστώς |
12 |
| Χειμερινοί επισκέπτες |
69 |
Καθεστώς προστασίας και σπανιότητας
18 παγκοσμίως απειλούμενα είδη σύμφωνα με την IUCN σε σύνολο 25 ειδών που έχουν καταγραφεί στην Ελλάδα
24 απειλούμενα είδη σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης
210 είδη που περιλαμβάνονται στο παράρτημα Ι της Οδηγίας 79/409 για τα άγρια πουλιά
72 είδη που περιλαμβάνονται στο Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Σπονδυλόζωων της Ελλάδας (ΕΟΕ και ΕΖΕ 1992).
Γιατί τόσα πολλά και σπάνια είδη πουλιών εδώ;
Η περιοχή που βρίσκεται στην ευθύνη του Φορέα Διαχείρισης έχει υποστεί βαθιές αλλοιώσεις σε σχέση με την φυσική κατάσταση που επικρατούσε στις αρχές του προηγούμενου αιώνα. Σήμερα οι πιέσεις και οι απειλές που αντιμετωπίζει η βιοποικιλότητά της είναι ακόμη εντονότερες. Ωστόσο, όπως φαίνεται, ακόμη διατηρούνται σημαντικοί και σπάνιοι πληθυσμοί πουλιών. Οι κυριότερες αιτίες είναι:
-
Μεγάλη και ενιαία έκταση: «Υγρότοπος μεγάλος και σίγουρος…» Εάν κοιτάξει κανείς μία δορυφορική εικόνα της Ελλάδας θα δει ότι το τετραπλό δέλτα είναι μία από τις μεγαλύτερες ενιαίες παράκτιες περιοχές της χώρας όπου δεν υπάρχουν πόλεις, χωριά, δρόμοι και γενικώς υποδομές. Είναι επίσης ένα από τα μεγαλύτερα σε έκταση υγροτοπικά συμπλέγματα της χώρας μας.
-
Θέση: «Ο Αξιός είναι κόμβος…» Για πολλά είδη πουλιών ο ποταμός Αξιός αποτελεί κύρια μεταναστευτική οδό στον άξονα βορά – νότου ενώ όλοι οι παράκτιοι υγρότοποι είναι σημαντικοί για τη στάθμευση των πουλιών στη μετανάστευση. Επιπλέον, υπάρχουν καθημερινά πολλές μετακινήσεις υδρόβιων πουλιών μεταξύ των υγροτόπων που βρέχονται από τον Θερμαϊκό (Λιμνοθάλασσα Επανομής, Αλυκή Αγγελοχωρίου, Αλυκή Κίτρους) αλλά και από και προς τις Λίμνες Κορώνεια και Βόλβη.
-
Ποικιλία οικοτόπων: «Βιότοποι για απαιτητικά είδη…» παραποτάμια δάση, λιμνοθάλασσες, λασποτόπια, αλμυρόβαλτοι, καλαμώνες, έλη γλυκού νερού, κανάλια και ποτάμια, θαμνώνες, αμμονησίδες, ορυζώνες, αγροτικές καλλιέργειες, χορτολίβαδα, όχθες και ακτές συνθέτουν ένα μωσαϊκό βιοτόπων που παρέχει τροφή, χώρο κουρνιάσματος και φωλιάσματος για είδη λιγότερο ή περισσότερο εξαρτώμενα από εξειδικευμένους βιότοπους.
-
«Αλλά και… πολλοί παρατηρητές πουλιών» Λόγω της μικρής απόστασης από τις γύρω πόλεις (Θεσσαλονίκη, Βέροια, Κατερίνη) οι υγρότοποι του πάρκου προσφέρονται για όσους θέλουν μία σύντομη απόδραση για βόλτα, παρατήρηση και φωτογράφηση. Έτσι τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότεροι παρατηρητές πουλιών επισκέπτονται την περιοχή και όπως συμβαίνει συνήθως, όση περισσότερη “ένταση” παρατήρησης υπάρχει σε μία περιοχή τόσο περισσότερα είδη καταγράφονται και συνήθως αυτά είναι πολύ σπάνια! Για παράδειγμα το φθινόπωρο του 2007 ένας ερασιτέχνης παρατηρητής πουλιών επιβεβαίωσε την παρουσία δύο νέων για την περιοχή ειδών: της θωρακωτής σκαλίδρας, δεύτερη παρατήρηση για το είδος στην Ελλάδα και του τρίχρωμου φαλαρόποδα, τρίτη παρατήρηση για το είδος στην Ελλάδα.
Πληροφορίες για τα πουλιά
Μαυροκέφαλος γλάρος (Larus melanocephalus)
Ένας κατάλευκος μικρός γλάρος με μαύρο κεφάλι και κατακόκκινο ράμφος. Την άνοιξη (Απρίλιο – Μάιο) δεκάδες μαυροκέφαλοι γλάροι πετούν πάνω από τους ορυζώνες και τα χωράφια όπου τρέφονται με μεγάλα έντομα στον αέρα. Η φωνή του είναι πολύ χαρακτηριστική γι’ αυτό και σε μερικές περιοχές της Ελλάδα τον λένε «σκυλοκούταβο». Είναι ένα είδος γλάρου σπάνιου και προστατευόμενου από την ευρωπαϊκή νομοθεσία. Φωλιάζει σε νησίδες, σε λίγες αποικίες στην Ευρώπη, κυρίως στις ακτές της Μεσογείου και της Μαύρης θάλασσας.
Η γνώση των μετακινήσεων του και της στρατηγικής αποικισμού είναι σημαντική για την προστασία του είδους. Για την παρακολούθηση του είδους γίνεται δακτυλίωση των νεοσσών με έγχρωμα δαχτυλίδια με κωδικό που είναι ορατός από απόσταση σε διάφορες χώρες της Μεσογείου (Ουκρανία, Τουρκία κ.α.). Στην Ελλάδα η δακτυλίωση νεοσσών μαυροκέφαλων γλάρων ξεκίνησε το 1997 και από τότε γίνεται σχεδόν κάθε χρόνο στο Δέλτα του Έβρου, στο Δέλτα του Αξιού και κατά περίπτωση και σε άλλες περιοχές όπου υπάρχουν αποικίες. Συνολικά έως σήμερα έχουν δακτυλιωθεί περισσότερα από 1000 πουλιά (Flamantet al 2003, Γκούτνερ, προσωπική επικοινωνία) με πλαστικά δαχτυλίδια που είναι μαύρα με λευκό κωδικό.
 |
Αργυροτσικνιάς - Φωτο:Αγοραστός Παπατσάνης
|
Η μικτή αποικία των ερωδιών του Αξιού Ποταμού συγκαταλέγεται στις τρεις μεγαλύτερες στην Ελλάδα μαζί με αυτές της Κερκίνης και του Αμβρακικού (Καζαντζίδης & Υφαντής 2005). Υπολογίζεται ότι στην μικτή αυτή αποικία φωλιάζουν κάθε χρόνο περίπου 1.300 – 1.400 ζευγάρια λευκοτσικνιάδων, νυχτοκοράκων, κρυπτοτσικνιάδων, αλλά και κορμοράνοι, χουλιαρομύτες και χαλκόκοτες. Υπάρχουν και άλλες αποικίες ερωδιών μέσα στην προστατευόμενη περιοχή όπως η νέα μικτή αποικία ερωδιών στον Γαλλικό ποταμό που δημιουργήθηκε εδώ και λίγα χρόνια και δύο μικρότερες αποικίες πορφυροτσικνιάδων στον Αξιό και στην Αγαθούπολη.
Θαλασσαετός (Haliaeetus albicill)
Είναι ο μεγαλύτερος αετός στην χώρα μας και στην Ευρώπη με άνοιγμα φτερών 190 – 240 εκ. και χαρακτηριστική λευκή ουρά στα ενήλικα πουλιά. Το χαρακτηριστικό αργό γυροπέταγμά του μπορεί να το απολαύσει κανείς τους χειμωνιάτικους μήνες από το Παρατηρητήριο της Αγαθούπολης. Η παρουσία του θαλασσαετού είναι τακτική στον υγρότοπο της Αγαθούπολης τους χειμερινούς μήνες, καθώς ο αετός αυτός τρέφεται κυρίως με υδρόβια πουλιά, αλλά και με θηλαστικά, μεγάλα ψάρια, ή ακόμη και με ψοφίμια. Στην προστατευόμενη περιοχή των Δέλτα Αξιού – Λουδία - Αλιάκμονα έχουμε την τιμή να φιλοξενούμε μία από τις ελάχιστες φωλιές θαλασσαετών στη χώρα μας!
Αργυροπελεκάνος (Pelecanus crispus)
 |
Αργυροπελεκάνος - Φωτο: Λία Παπαδράγκα
|
Είναι ένα από τα μεγαλύτερα πουλιά της Ευρώπης, με άνοιγμα φτερών που φτάνει τα 320 εκατ., και επίσης ένα είδος παγκοσμίως απειλούμενο με εξαφάνιση. Η μεγαλύτερη αποικία του είδους στον κόσμο βρίσκεται πλέον στην Ελλάδα, στη λίμνη Μικρή Πρέσπα. Ο αργυροπελεκάνος είναι χειμωνιάτικος επισκέπτης στην περιοχή των Δέλτα Αξιού – Λουδία - Αλιάκμονα. Μπορεί κανείς να παρατηρήσει ομάδες αργυροπελεκάνων στην θαλάσσια περιοχή του Καλοχωρίου και στις εκβολές του Γαλλικού. Περαστικός επισκέπτης στην περιοχή, αν και λιγότερο τακτικός, είναι και ο ροδοπελεκάνος (
Pelecanusonocrotalus) που παρατηρείται κατά τη μετανάστευση, ενώ ελάχιστα άτομα μπορεί να μείνουν εδώ και τον χειμώνα. Όλα τα είδη πελεκάνων τρέφονται με ψάρια.
Φοινικόπτερο (Phoenicopterus roseus)
 |
Φλαμίνγκο - Φωτο: Οδυσσέας Τζημούλης
|
Ένα πολύ εντυπωσιακό πουλί λόγω του μεγέθους του και του έντονου ροζ χρώματός του. Ακόμη πιο εντυπωσιακές είναι οι μεγάλες συγκεντρώσεις φοινικόπτερων που μπορεί κανείς να θαυμάσει στην Αλυκή Κίτρους τους χειμωνιάτικους μήνες, όπου μαζεύονται πάνω από 1.700 πουλιά.
Τα φοινικόπτερα δεν αναπαράγονται στην χώρα μας, παρότι παλαιότερα είχαν παρατηρηθεί ορισμένες απόπειρες σε υγρότοπους της βόρειας Ελλάδας. Αναπαράγονται σε μεγάλες αποικίες (περισσότερα από 3.000 άτομα) στην Γαλλία, την Ισπανία, την Ιταλία, την Τουρκία και σε άλλες χώρες της Μεσογείου όπου, χάρη στην αυστηρή προστασία των αποικιών του είδους, υπάρχει τα τελευταία χρόνια σημαντική αύξηση του πληθυσμού και δημιουργία νέων αποικιών.
Σημαντικοί είναι οι αριθμοί φοινικόπτερων που περνούν τον χειμώνα στους ελληνικούς υγροτόπους. Τα καλοκαίρια τα φοινικόπτερα στην Ελλάδα είναι λιγότερα καθώς τα ενήλικα πουλιά πηγαίνουν στους τόπους αναπαραγωγής και μένουν εδώ μόνο μερικά ανήλικα. Ο χρόνος ενηλικίωσης του φοινικόπτερου είναι περίπου επτά χρόνια!
Εδώ και αρκετά χρόνια γίνονται οργανωμένα προγράμματα δακτυλίωσης νεαρών φοινικόπτερων σε όλη τη Μεσόγειο. Πολλές είναι οι παρατηρήσεις δακτυλιωμένων φοινικόπτερων ιδίως στην περιοχή των εκβολών του Γαλλικού και της λιμνοθάλασσας Καλοχωρίου και η ιστορία του κάθε πουλιού είναι πολύ ενδιαφέρουσα. Για παράδειγμα, ένα φοινικόπτερο που γεννήθηκε σε έναν υγρότοπο κοντά στη Σμύρνη της Τουρκίας το 2004, παρατηρήθηκε στο Καλοχώρι το 2005 και το 2007!
Στρειδοφάγος (Haematopus ostralegus)
 |
Στρειδοφάγος - Φωτο:Μαρία Παναγιωτοπούλου
|
Ο στρειδοφάγος είναι ένα πολύ όμορφο μεσαίου μεγέθους πουλί με κατακόκκινο ράμφος και πόδια. Ανήκει στα παρυδάτια, μια κατηγορία πουλιών που προτιμούν τα ρηχά νερά και τρέφονται από τους μικροοργανισμούς που βρίσκονται μέσα στη λάσπη. Όλα τα παρυδάτια πουλιά περπατούν για την αναζήτηση της τροφής τους στα ρηχά νερά, γι’ αυτό κι έχουν συνήθως μακρυά πόδια. Το σχήμα και το μήκος του ράμφους τους παίζουν καθοριστικό ρόλο στο είδος της τροφής τους. Ο στρειδοφάγος, όπως λέει και το όνομά του, τρέφεται με δίθυρα (δηλαδή με όστρακα όπως μικρά μύδια, στρείδια κ.α.) τα οποία μπορεί να ανοίξει με το ράμφος του που έχει ειδικό σχήμα για το σκοπό αυτό.